Een schenking terugdraaien: kan dat eigenlijk?

'Gegeven is gegeven.' Dat oude gezegde vat het Belgische schenkingsrecht behoorlijk goed samen. Een schenking is in principe onherroepelijk: eens u iets wegschenkt, kunt u er niet meer eenzijdig op terugkomen omdat u zich bedacht heeft. U kunt in een schenkingsakte zelfs geen clausule opnemen die u het recht geeft om de schenking naar eigen goeddunken te herroepen. De wetgever wil daarmee de rechtszekerheid van de begiftigde beschermen: wie iets krijgt, moet erop kunnen vertrouwen dat het ook van hem of haar blijft.

Daarin verschilt de schenking fundamenteel van het testament. Een testament kunt u tijdens uw leven altijd aanpassen of herroepen. Een schenking in principe niet. Net daarom is het zo belangrijk om goed na te denken vóór u schenkt: schenk nooit meer dan u kunt missen, en hou voldoende reserve over om zelf comfortabel verder te leven.

Toch is 'gegeven is gegeven' niet het einde van het verhaal. In een aantal situaties kan een schenking wél worden teruggedraaid. En wie vooruitdenkt, kan bij de schenking zelf al een aantal veiligheidsmechanismen inbouwen.

Eén type schenking valt buiten het principe van de onherroepelijkheid: de schenking tussen echtgenoten. Schonk u tijdens uw huwelijk eigen goederen aan uw echtgenoot of echtgenote, dan kunt u die schenking op elk moment herroepen. Zonder motivering, zonder tussenkomst van een rechter, en zelfs na een echtscheiding of na het overlijden van uw partner.

De wetgever voerde die uitzondering in vanuit een zeker wantrouwen: schenkingen tussen echtgenoten zouden al te zeer ingegeven kunnen zijn door emoties of door druk van de andere partner.

Let wel op twee belangrijke beperkingen. Ten eerste geldt de herroepbaarheid alleen voor schenkingen buiten het huwelijkscontract. Werd de schenking opgenomen in het huwelijkscontract zelf of in een wijziging ervan, dan gelden de gewone regels en is ze wél onherroepelijk. Ten tweede geldt deze uitzondering uitsluitend voor gehuwden. Schenkingen tussen wettelijk of feitelijk samenwonende partners zijn in principe onherroepelijk, ongeacht hoe lang de relatie duurt.

Die herroepbaarheid maakt de schenking tussen echtgenoten overigens tot een interessant planningsinstrument. Schenkt u vermogen aan uw partner en overlijdt u als eerste, dan behoort het geschonken vermogen niet meer tot uw nalatenschap. Overlijdt uw partner als eerste, dan herroept u de schenking en keert het vermogen zonder successie- of schenkingsrechten naar u terug. Een flexibiliteit die weinig andere technieken bieden.

De wet voorziet nog een tweede grond om een schenking te laten herroepen: ondankbaarheid van de begiftigde. Die grond geldt voor elke schenking, of u nu schonk aan uw kinderen, uw kleinkinderen, een verre neef, een vriend of een goed doel. Maar opgelet: het begrip wordt veel minder breed geïnterpreteerd dan u zou vermoeden. Een verzuurde relatie, fikse familieruzie of verbroken contact volstaan niet. De wet erkent slechts drie gevallen: de begiftigde pleegt een aanslag op het leven van de schenker, hij maakt zich schuldig aan mishandeling, misdrijven of grove beledigingen tegenover de schenker, of hij weigert levensonderhoud te verschaffen aan de schenker die in financiële nood verkeert.

Ook hier beslist de rechter; de herroeping gebeurt dus nooit automatisch. Bovendien tikt de klok: een vordering wegens ondankbaarheid moet worden ingesteld binnen het jaar te rekenen van de dag van het misdrijf waarvan de schenker de begiftigde beschuldigt, of van de dag waarop het misdrijf aan de schenker bekend kon zijn. Bij de weigering van levensonderhoud geldt bovendien dat die weigering een foutief karakter moet hebben, wat wellicht niet het geval is wanneer u zelf, als schenker, niet behoeftig bent.

Een schenking eenzijdig terugdraaien is dus de uitzondering, niet de regel. Behalve in het geval van schenkingen tussen echtgenoten, zijn de mogelijkheden beperkt tot situaties waarin de begiftigde ernstig in de fout gaat, en zelfs dan beslist de rechter. De beste bescherming ligt dan ook niet in de hoop op een latere herroeping, maar in een doordachte schenking: op het juiste moment, met de juiste modaliteiten, en met voldoende buffer voor uzelf.